صرفا بر مبناى تركيبات خيالى و فعاليت و سازندگى قوت متخيله باشد و از راه اتصال نفس به عقل فعال نباشد اضغاث احلام گويند زيرا قوت متخيله مدام در فعاليت است حتى در حال خواب و از اين جهت صورى را كه در خزانهء خود دارد گرفته و از تركيب و تأليف آن‌ها امورى را مىسازد و مىآفريند و اين‌گونه رؤياها را رؤياى كاذبه گويند و گاه هم آن چه را نفس در اثر اتصالش به عقل فعال در مىيابد در اثر غلبهء قوت متخيله مورد تصرف او واقع مىشود و امورى بر آن مىافزايد و يا كم مىكند اين نوع رؤياها نيز كاذبند . و اگر قوت متخيله غالب نباشد و نفس صاف و مصفا باشد و آن چه را در اثر اتصال به عقل فعال دريافته بدون كم و كاست تحويل حافظه داده شود و در تذكار واقع گردد رؤياى صادقه خواهد بود . « 1 » اعادهء معدوم - يكى از مباحث مورد نظر اغلب فلاسفهء اسلام اين بحث است كه آيا امورى كه موجوداند و معدوم مىشوند امكان دارد كه عينا بازگردند و عود كنند ، به همان شكل و خصوصيات و ذاتيات و عرضيات گذشته كه در وجود اول داشته‌اند . به اين معنى كه موجودى كه بوده است و معدوم شده است با تمام خصوصيات مجددا در دار وجود بيايد و كسوت وجود پوشد . فلاسفه و از جمله ملا صدرا گويند امكان ندارد و اصولا معقول نيست . زيرا هر موجودى داراى يك هويت است و يك عدم يعنى مادام كه موجود است داراى يك هويت خاص است ، وقتى كه معدوم شد آن هويت معدوم مىشود و اگر مجددا بازگردد و موجود شود با هويّت ديگر است و به عبارت ديگر يك هويت دو وجود و دو عدم ندارد . و هويت جديد ممكن است مثل آن باشد لكن عين آن نمىتواند باشد . و بالجمله هر هويّت موجود ، با تمام مشخصات زمانى و مكانى و عوارض ظاهرى و نسبت‌هاى معين عبارت از فلان هويّت است و اگر ممكن باشد اعادهء آن بايد با تمام خصوصيات حتى زمان و مكان خاص بازگردد و اعاده زمان امكان ندارد . و هر يك از اين خصوصيات اگر همراه آن هويت نباشد آن چه نامش را معاد يعنى بازگشته مىگذارند معاد نيست و مثل و شبيه آن مىباشد . عارفان گويند اصولا در تجلى و فيض خدا تكرارى نيست و خداوند دو بار در يك صورت تجلى نمىكند . ملا صدرا در اين باب اقوال گوناگون و از جمله قول ابن سينا را به تفصيل بيان كرده‌اند . مسأله اعاده معدوم از جهت ارتباط آن با معاد جسمانى مطرح شده است . لكن فلاسفهء اسلام گفته‌اند امتناع اعادهء معدوم ربطى به مسألهء معاد جسمانى ندارد و در عين حال كه گفته‌اند اعادهء معدوم محال است ، قايل به معاد جسمانى هم مىباشند كه در سطور بعد توضيح مىدهيم ، قبل از بحث و بررسى معاد جسمانى توضيحى در باب سعادت و شقاوت مىدهند كه از لوازم معاد است . « 2 » معاد اعراف - صدرا گويد كلمهء اعراف مشتق از عرفان است و اعراف سورى است ميان بهشت و دوزخ كه يك طرف آن عذاب و طرف ديگر آن رحمت است و اهل اعراف كاملان در علم و معرفت‌اند كه هم دوزخيان و هم اهل بهشت

--> ( 1 ) مبدأ و معاد ، ملا صدرا ، ص 347 . ( 2 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، صص 329 - 361 .